Faghópur í erfðafræði stundar fjölbreyttar erfðagreiningar til að þjónusta viðskiptavini okkar á sviði landbúnaðar, sjávarútvegs, fiskeldi, fiskræktunar, matvælaeftirlits, matvælaframleiðslu, o.fl.
Hópurinn stundar jafnframt öflugt rannsóknastarf á erfðum íslensks lífríkis, m.a. í þeim tilgangi að þróa nýjar greiningaraðferðir.
Erfðagreiningar búfjár
Hjá Matís eru stundaðar fjölbreyttar greiningar á erfðum í búfénaði, einkum í sauðfé, hrossum og kúm. Þær fela í sér skimun fyrir erfðum sem tengjast sjúkdómum, frjósemi, staðfestingu á ætterni, o.fl. Upplýsingarnar sem af greiningunum hljótast nýta bændur m.a. til kynbótastarfs og þannig styrkja greiningarnar íslenska búfjárstofna.
Frekari upplýsingar um einstaka erfðagreiningar má nálgast með því að smella á hlekkina hér að neðan:
- Foreldragreining
- Erfðagallar, bógkreppa
- Erfðagallar, gul fita
- Frjósemi, þoku- og lóugen
- Skeiðgen
- Riða: arfgerðargreiningar á príongeni
- Flögugreiningar & erfðamengjaúrval
- Aðrar fyrirhugaðar greiningar fyrir búfénað
Hafir þú áhuga á að nýta erfðagreiningar á dýrum eða matvælum með öðrum hætti en hér er útlistað er starfsfólk Matís ávallt reiðubúið að leita leiða til að hanna og/eða innleiða nýjar aðferðir.
Erfðagreiningar fyrir matvæli
Matís framkvæmir tegundagreiningu fyrir matvælaframleiðendur. Greiningin byggir á raðgreiningu COI-gensins og samanburði við alþjóðlega gagnabanka. Með þeim hætti má staðfesta hverrar tegundar matvælin eru – t.d. að tiltekið fiskflak sé þorskur en ekki annar hvítur fiskur. Erlendir viðskiptavinir íslenskra matvælaframleiðenda gera gjarnan kröfu um þessar greiningar í þeim tilgangi að forðast tegundasvindl.
Erfðagreiningar laxfiska
Hjá Matís eru framkvæmdar erfðagreiningar á laxfiskum í þeim tilgangi að skera úr um uppruna þeirra. Greiningin, sem byggir á breytilegum tafsröðum (e. microsattelite), veitir upplýsingar sem nýttar eru til að skera úr um það hvort að tiltekinn lax eigi uppruna sinn í laxeldisstöð eða úr íslenskri á. Vegna þess mikla erfðafjölbreytileika sem ríkir milli ólíkra vatnasvæða má með þessum hætti greina uppruna villtra laxa til tiltekinnar ár.
Greiningin er notuð af viðeigandi stofnunum á Íslandi til að bera kennsl á strokulaxa sem sloppið hafa úr sjókvíaeldi og veiðst í ám. Að auki hefur undanfarið færst í vöxt að veiðifélög sem stunda fiskirækt noti greininguna til að ganga úr skugga um að ekki séu notaðir eldislaxar í ræktun þeirra, sem notuð er til sleppinga á seyðum í ár til eflingar á viðkomandi stofni.
Strokulaxar
Matís hefur um árabil sinnt arfgerðargreiningum á strokulöxum. Strokulaxar eru fiskar sem sloppið hafa úr sjókvíaeldi og eru síðan veiddir í ám eða sjó. Það er lögbundin skylda að skila öllum strokulöxum sem veiðast til Fiskistofu og/eða Hafrannsóknastofnunar. Matís fær sýni af strokulaxinum til arfgerðargreiningar sem Hafró nýtir síðan til að rekja uppruna fisksins, þ.e. úr hvaða sjókví hann slapp.
Þetta kerfi byggir á því að Matís arfgerðargreinir líka alla eldishænga sem notaðir eru til að framleiða seiði í sjókvíaeldi hér á landi. Þessi gögn eru nýtt til að framkvæma faðernisgreiningar en allir fiskar í tiltekinni kví hafa sama föður og því er hægt að rekja uppruna þeirra.
Fiskrækt
Haustið 2023 fór Matís að bjóða upp á arfgerðargreiningar á laxi fyrir fiskrækt. Með fiskrækt er átt við eldi smá- og gönguseiða og hrognagröft frá villtum fiski úr þeirri á sem verið er að reyna að auka fiskgengd og veiði í.
Það væri mjög slæmt fyrir laxastofna ef eldisfiskur kæmist inn í seiðaeldisstöð og væri nýttur til seiða- eða hrognaframleiðslu. Strokulaxar sem hafa sloppið snemma úr eldi, þ.e.a.s. þegar þeir voru litlir, bera mjög lítil sjáanleg merki um eldi og því er ekki alltaf hægt að treysta á greiningu eldislaxa út frá útlitslegum þáttum. Arfgerðargreiningar eru öflugt tól til að greina mögulega eldislaxa sem gætu slæðst með í fiskrækt. Matís hefur framkvæmt þessar greiningar fyrir veiðifélög frá árinu 2023 til að tryggja að aðeins villtur lax yrði nýttur í fiskrækt.
Aðrar erfðagreiningar & tækjakostur
Starfsfólk Matís stundar öflugar rannsóknir á sviði erfðafræði og skyldra greina og leitast m.a. við að bera kennsl á erfðabreytileika sem leitt geta til þróunar nýrra tækifæra til erfðagreininga búfénaðar og annarra dýra.
Hópurinn er vel tækjum búinn, og hefur m.a. til umráða Sanger raðgreini, annarrar kynslóðar raðgreina (MiSeq), þriðju kynslóðar raðgreini (Oxford Nanopore), qPCR vélar, iScan flögugreini, o.fl.
Hafir þú áhuga á að nýta erfðagreiningar á dýrum eða matvælum er starfsfólk Matís ávallt reiðubúið að leita leiða til að hanna og/eða innleiða nýjar aðferðir.
Erfðafræði – Grunnrannsóknir
Starfsmenn faghóps í erfðafræði hjá Matís stunda ýmsar grunnrannsóknir í samstarfi við bæði innlendar og erlendar rannsóknarstofnanir og fyrirtæki. Matís hefur lengi átt í samstarfi við Hafrannsóknastofnun, sérstaklega um stofnerfðafræði nytjafiska við Ísland eins og síld og makríl. Einnig hefur Matís verð í rannsóknasamstarfi um erfðablöndun milli Langreyðar og Steypireyðar, erfðafræðilega greiningu á farleiðum laxa og loðnuleit með umhverfis-erfðaefni. Í samstarfi við Ferskvatnssvið Hafrannsóknarstofnunar hefur Matís unnið að stofngerð Íslenskra laxa, greiningum á erfðablöndun milli eldislaxa og villts lax og hönnun á einbasaarfgerðar-setti til greiningar á eldislaxi. Þá vinnum við með Hafrannsóknastofnun að stórum umhverfis erfðaefnis rannsóknum (BioProtect, VS-eDNA) um líffræðilegafjölbreytileika fiska, sjávarspendýra og hryggleysingja í hafinu umhverfis Ísland en verkefninu er ætlað að hjálpa við skipulagningu verndarsvæða í hafi.
Í samstarfi við RORUM og fiskeldið hefur Matís unnið að verkefnum þar sem notast er við erfðafræðilegar aðferðir til að skoða áhrif sjókvíaeldis á botnvist undir sjókvíum og áhrif hvíldartíma á botnvist. Þá vinnum við að verkefnum við að nema með umhverfis-erfðafræðilegum aðferðum laxa-lýs í sjó við sjókvíaeldi, með það markmið að geta metið laxa-lúsar álag í fiskeldikvíum.
Við höfum við unnið að stofngerð Hrognkelsis í Norður Atlandshafi og við kynbætur fyrir auknu lúsaáti hrogkelsa í samstarfi við Aquaplan Niva. Þá höfum við unnið með Náttúruminjasafni Íslands og fleirum við tegundargreiningu á nýjum landnema Sindraskel við Ísland. Nýlega kláruðum við erfðafræðilega rannsókn á svikum með saltfisk á mörkuðum á Spáni og Portúgal í samstarfi við Íslenska saltfiskframeiðendur.
Úrval birtra greina eftir hópinn:
Ingerid Julie Hagen, Kjetil Hindar, Geir Hysing Bolstad, Yann Czorlich, Ola H. Diserud, Bjørn Florø-Larsen, Davíð Gíslason, Kevin Glover, Leó Alexander Guðmundsson, Celeste Jacq, Guðbjörg Ólafsdóttir, Stig William Omholt, Monica Favnebøe Solberg, Sæmundur Sveinsson, Harald Sægrov, Kurt Urdal, Sten Karlsson. Genetic Markers for Tracing Introgression of Farmed Atlantic Salmon (Salmo salar) in Wild Conspecifics – (2025). Molecular Ecology Resources, e70065.
Hilmar J. Malmquist, Karl Gunnarsson, Davíð Gíslason, Sæmundur Sveinsson, Joana Micael, Sindri Gíslason. Sindraskel (Ensis terranovensis) – nýr landnemi í sjó við Ísland – (2024). Náttúrufræðingurinn, 94(1-2).
Christophe Pampoulie, Aril Slotte, Guðmundur J. Óskarsson, Guðbjörg Ólafsdóttir, Jan Arge Jacobsen, Hóraldur Joensen, Sindri Karl Sigurðsson, Sæmundur Sveinsson, Leif Andersson, Anna Kristín Daníelsdóttir og Davíð Gíslason. Discriminating populations of Atlantic herring mixing in the Norwegian Sea feeding ground using single nucleotide polymorphisms (SNPs) – (2024). Marine Ecology Progress Series, Vol. 739, 227-240. 10.3354/meps14619.
Christophe Pampoulie, Warsha Singh, Kristinn Guðnason, Birkir Bárðarson, Guðbjörg Ólafsdóttir, Þorri Þórarinsson, Sæmundur Sveinsson, Davíð Gíslason. Detection and distribution of the North Atlantic capelin (Mallotus villosus) using environmental DNA—comparison with data from the main fishery management survey – (2023). https://doi.org/10.1002/edn3.415
Pampoulie, C., Gíslason, D., Ólafsdóttir, G., Chosson, V., Halldórsson, S. D., Mariani, S., Elvarsson, B. Þ., Rasmussen, M. H., Iversen, M. R., Daníelsdóttir, A. K., & Víkingsson, G. A.. Evidence of unidirectional hybridization and second‐generation adult hybrid between the two largest animals on Earth, the fin and blue whales. – (2020). Evolutionary Applications, August, 1–8. https://doi.org/10.1111/eva.13091.
Gíslason, D., Helyar S.J., Óskarsson G., Ólafsdóttir G., Slotte A., Jensen T., Jacobsen J.A., Ólafsson K., Skírnisdóttir, S., Dahle, G., Siegstad, H., Joensen H., Curti, K.L, Grégoire, F., Masse, J., Sveinsson, S., Daníelsdóttir A.K., Pampoulie C.. The genetic composition of feeding aggregations of the Atlantic mackerel (Scomber scombrus) in the central north Atlantic: a microsatellite loci approach (Scomber scombrus, L) – (2020). ICES Journal of Marine Science, 77, 604-612.
